De kranten staan er vol mee: zou Volkert v.d.G., de moordenaar van Pim Fortuyn, de stoornis van Asperger hebben? Volgens het Pieter Baan Centrum (PBC) waar hij onderzocht is niet, volgens de psychiater Menno Oosterhoff, hoofd behandelzaken Academisch Centrum kinder/jeugdpsychiatrie Groningen, wel. De mogelijkheid dat v.d.G. de stoornis van Asperger zou hebben heeft in elk geval veel reacties losgemaakt, vooral bij degenen die zelf ook de stoornis van Asperger hebben of een kind of partner met Asperger hebben. Op diverse internetfora en mailinglijsten zijn deze reacties te lezen, zoals op het forum op www.autsider.net. De reacties zijn overwegend fel en heftig, degenen die zelf Asperger hebben of waarvan hun kind die stoornis heeft, willen niet in één adem genoemd worden met Volkert v.d. G. Ze zijn bang voor demoniseren van mensen met Asperger: ‘Aspergers, dat zijn toch ontoerekeningsvatbare, gevaarlijke mensen?’ Er wordt vergeten dat Volkert behalve dat hij misschien Asperger heeft, ook een dierenrechtenactivist was, milieu-activist en er (extreem) linkse opvattingen op na hield. Ook de mensen binnen milieu- of dierenbeschermingsbewegingen willen niet over één kam geschoren worden met een moordenaar, maar de aandacht daarvoor lijkt verslapt nu ‘Asperger’ hot news is geworden.

Daarnaast zijn er mensen met Asperger, die zichzelf juist herkennen in het beschreven beeld van Volkert v.d.G. Eén ding is in elk geval bereikt: er is meer aandacht voor deze stoornis gekomen.

Ik weet niet of Volkert wel of niet Asperger heeft. Daar kan ik niet over oordelen.

Maar ik weet wel dat het beeld dat de psychiaters van het PBC van Asperger hebben en het beeld dat ook veel media-mensen (nieuwslezers, journalisten) ervan neerzetten, niet klopt.

Zo las ik onder andere in de Volkskrant van 1-7-2003:

‘Advocaat-generaal van Asperen de Boer wees het hof erop dat de stoornis niet nieuw is en ook bekend bij de observatiekliniek. “In het Pieter Baan Centrum was van der G. in het contact met mede-observandi zeer sociaal. Ook toonde hij warmte en menselijkheid in contact met andere mensen. Dat zijn gedragingen die je niet zult aantreffen bij mensen met Asperger”, aldus de advocaat-generaal. De advocaten van van der G. waren het daarmee eens.’

In de Telegraaf van 3 juli 2003 stond ook een artikel over Volkert. Met reacties van Fred Stekelenburg, directeur van de NVA, zoals: ‘mensen met Asperger hebben geen inzicht in hun eigen ziektebeeld’,  ‘patienten met Asperger missen fantasie’ en ‘Als ze bijv. iemand zien huilen, zien ze alleen de tranen, letterlijk. Laatst hoorde ik een patient zeggen over iemand die ze zag huilen: ‘Kijk, er komt water uit haar ogen’. Een Asperger heeft geen idee, dat daar de emotie verdriet achter zit’. Aldus dhr. Stekelenburg.

Ervan uitgaande dat deze uitspraken echt gedaan zijn, vind PAS, de belangenvereniging voor en door mensen met een autismespectrumstoornis, waaronder veel mensen met Asperger, deze uitspraken jammer en niet kloppend. Ze missen nuancering. Er zullen beslist mensen met Asperger zijn, voor wie deze beschrijvingen opgaan, maar er zijn ook een heleboel mensen met Asperger die zich hier absoluut niet in herkennen.

De hele discussie rond Volkert v.d. G. heeft voor mij voornamelijk de diagnostische verwarring rond de stoornis van Asperger bevestigd. Wat is het nu precies?

Op de website van PAS-Nederland, www.pasnederland.tk, staan vele ervaringsverhalen en andere artikelen geschreven door volwassenen met de stoornis van Asperger. Dit laat een ander beeld zien dan datgene wat nu in de media geschetst wordt van Aspergers: emotieloze, obsessieve mensen, die niet in staat zijn om relaties aan te gaan (‘Volkert is getrouwd en heeft een kind, dus kan hij geen Asperger hebben…’).

De media-aandacht rond dit onderwerp heeft nog meer losgemaakt. In een artikel in NRC-handelsblad van 11 juli werd gemeld dat prof. J. Kingma, Inspecteur-Generaal voor de Gezondheidszorg en J. Lucieer, hoofdinspecteur voor de Geestelijke Gezondheidszorg en Gehandicaptenzorg tuchtrechterlijke maatregelen overwegen als psychiaters en psychologen in de media uitlatingen doen over het ziektebeeld van iemand zonder diegene te hebben gezien of gesproken.

Ik weet niet of  Volkert v.d.G. wel of niet Asperger heeft, maar het lijkt me belangrijk dat hier goed onderzoek naar verricht wordt. Waarbij in ogenschouw wordt genomen dat er tot nu toe binnen de volwassenenpsychiatrie weinig kennis en ervaring is met het diagnosticeren van deze aandoening bij volwassenen. Tot voor kort werd er vanuit gegaan dat autismespectrumstoornissen, zoals de stoornis van Asperger, al op kinderleeftijd ontdekt werden, en dus hoefden volwasssenen-psychiaters daar ook weinig van te weten.

Een goede diagnose is, naar mijn mening, niet alleen van belang voor het vaststellen van de strafmaat. Velen zien TBS als een ‘lichtere’ straf dan 18 jaar gevangenisstraf, maar ik vraag me af of dat zo is. TBS blijft vaak levenslang, zeker als de reden voor de TBS een aandoening is die nooit meer weg zal gaan, en er direct verband bestaat tussen die aandoening en het delict. Terwijl bij goed gedrag een gevangenisstraf vaak met een aantal jaren verminderd wordt, en iemand wanneer hij vrij komt weer volledig de baas is over zijn eigen leven (handelingsbekwaam is). Een belangrijke reden waarom de juiste diagnose gesteld moet worden, is ook gelegen in de benadering en wijze van behandelen en begeleiden van de dader, in dit geval Volkert v.d. G. Iemand met een autismespectrumstoornis (ASS) heeft een aanpak nodig, die niet gebruikelijk is binnen veel TBS-instellingen, laat staan gevangenissen. Zo iemand is gebaat bij een duidelijke structuur, een voorspelbare omgeving en voldoende veiligheid. Een reden voor de Groningse TBS-instelling ‘de Mesdagkliniek’ om een speciale methodiek te hebben ontwikkeld waarmee mensen met TBS en ASS begeleid worden. Wanneer een ASS-diagnose gemist wordt, zal dit de behandeling en begeleiding onnodig moeilijk maken. Hoewel alle ogen nu, terecht, op de nabestaanden van Pim Fortuyn zijn gericht en op de schade die Volkert v.d. G. heeft aangericht, mag, in het rechtsstelsel dat Nederland kent, de aandacht voor de dader niet vergeten worden.

Karin van den Bosch
Dit artikel is gepubliceerd in Engagement, juli-augustus 2003

De URL van de website van PAS-Nederland die genoemd wordt in het artikel bestaat niet meer. Dit is nu: www.pasnederland.nl